Steun ons

Vredeswerker Gied ten Berge: “Oekraïners lijden voor onze vrijheid”

30 maart 2022
10 minuten

“Rusland kent een toxische mix van religie, nationalisme en populisme. Toch moeten we niet praten over ‘de Russen’ of over ‘Rusland’”, vindt Gied ten Berge, jarenlang werkzaam in de vredesbeweging Pax Christi en IKV. Hoe houdbaar is 'actieve geweldloosheid', kern van het beleid van de vredesbeweging? “Ik ben wel van de vredesbeweging, maar niet van de lieve vrede.” 

Door Cees Veltman

Wat kan het Westen het beste doen voor de Oekraïners? Het conflict escaleren, zoals het nu doet door meer wapens naar Oekraïne te sturen, of de-escaleren?

“Wat het Westen nu onder leiding van president Biden doet, is verstandig en voorzichtig, denk ik: Oekraïne wel helpen, maar geen stap te ver gaan. Niet het conflict en het aantal slachtoffers vergroten door zelf direct betrokken te raken bij deze oorlog, maar Oekraïne raakt ons wel direct. Daar moeten wij stevig op reageren, zij het met passende militaire inspanningen. Het Westen heeft inderdaad veel eigen fouten gemaakt in het verleden, neem de Vietnamoorlog, het Midden-Oosten en Chili. Natuurlijk zie ik dat. Ook de gebrokenheid van deze wereld, dat is een christelijk inzicht. Maar zullen we nu toch proberen het hier een keer goed te doen? Als je ziet dat het in een buurland helemaal misgaat, moet je je verantwoordelijkheid nemen en niet wegzakken in bespiegelingen over het eigen verleden en oude grammofoonplaten opzetten. Ook al weet ik niet of we nu alles tot achter de komma goed doen.

Als medewerker van de vredesbeweging het IKV ben ik altijd gewend geweest om te denken over nucleaire drempels en de verhouding tussen conventionele en andere wapens. Als theoloog ben ik me meer op ethische vragen gaan richten: wat is vrede, wat is rechtmatige verdediging, wie of wat is je vijand? We hebben nu een vijand en die moeten we leren kennen. We moeten ook weten wat het kwaad is. Poetin richt evident het grootste kwaad aan, maar we moeten ook het kwaad in onszelf erkennen, zonder terug te zakken in een enerzijds, anderzijds.”

"Jezus zei niet dat we geen vijanden hebben. Hij had ze zelf"

Is het in principe niet verkeerd anderen als vijanden te bestempelen?

“‘Vijand’ is inderdaad een moeilijk begrip. Het gaat niet zomaar om een ander mens, maar om wat hij vertegenwoordigt. De ethicus Fred van Iersel wijst daarop.  En de hervormde predikant Willem Overbosch merkte in de jaren tachtig al op: “Jezus leerde dat we onze vijanden moeten liefhebben, maar zei niet dat we geen vijanden hebben.” Jezus had zelf vijanden. Hij maakte zijn vijanden zeven keer uit voor huichelaars maar bad ook voor ze. Je vijand liefhebben, begint met weten wie hij is. Liefde en woede liggen soms heel dicht bij elkaar.

Dat wij Nederlanders nu woede voelen over wat de Oekraïners wordt aangedaan, is deelhebben aan hun woede en ook aan die van veel Russen. Ja, ook aan die van vijanden van patriarch Kirill binnen zijn eigen kerk, al kan ik me voorstellen dat sommigen in die kerk nog in een ontkenningsfase verkeren. Dus niet zomaar praten over ‘de Russen’ of over ‘Rusland’, maar ook niet over ‘de kerk’. Dat gaat in tegen alle waarden, geënt op een verlangen naar verbinding en solidariteit. Die vereisen tegelijkertijd een vermogen tot een kritisch onderscheiden van geesten.

In het IKV heb ik geleerd: zoek je bondgenoten, al werd dat honend tweesporenbeleid genoemd: pappen en nathouden bij overheden maar ’s avonds op bezoek gaan bij dissidenten. Ik heb er een Stasi- en een KGB-dossier aan overgehouden. Laten we beseffen dat Navalny en al die duizenden anderen in gevangenissen en kampen onze vrienden zijn. Vanuit het oogpunt van vredesbeweging en kerken moet dat de instelling zijn. Daarom is het zo jammer dat er op het ogenblik geen christelijke vredesbeweging van enige betekenis meer bestaat.”

Het is geen beweging van onderop meer?

“Precies, geen beweging die overal in het land spreekt over de koers en zo de geesten vormt en op elkaar betrekt. Het is behoorlijk marginaal en stil geworden, zelfs nu met de oorlog. Als PAX wat zegt, is het erg wapengericht: het gaat over kernwapens an sich, de inzet van drones, een verbod op clusterwapens enzovoort. De twee laatste identiteitsmedewerkers van IKV en Pax Christi binnen PAX zijn ontslagen.

"De managers van PAX hebben niet door dat de oorlog in Oekraïne de dimensie van een godsdienstoorlog heeft"

De huidige managers vind ik niet geschikt om een bezielde beweging aan te voeren. Ze zien de geschiedenis van de christelijke vredesbeweging, geloof ik, als een relict, als religieuze franje. Ze hebben niet door dat de oorlog in Oekraïne, scherp gezegd, de dimensie van een godsdienstoorlog heeft, een religieus-politiek geladen conflict waarbij het gaat om heilig territorium en uitsluiten van de religieuze cultuur van anderen.

Dat hele denken van ‘eigen volk eerst’ - ook in onze cultuur doorgedrongen - is door-en-door antichristelijk. Je kunt niet, zoals Poetin doet, een oorlog legitimeren met nationalisme en tegelijk Jezus en Paulus volgen. Hij heeft de Russisch-orthodoxe kerk onderworpen aan zijn regime. Dat proces is nu op een absoluut dieptepunt beland met de volle steun van patriarch Kirill van Moskou aan de oorlog. Dat vraagt om een, ook theologisch, reflecterende vredesbeweging.”

PAX is een instituut geworden?

“Ja, met meer dan honderd professionals en heel veel, op zich mooie, projecten overal in de wereld, nuttig voor het Nederlandse overheidsbeleid. Tegelijkertijd zijn ze nergens, bijna onzichtbaar geworden. Het ontbreekt aan visie en focus en aan leidende figuren die charisma uitstralen. Erik Borgman, Fred van Iersel, ex-algemeen-secretaris van Pax Christi en ik hebben daar afgelopen najaar als oud-gedienden een indringend gesprek gevoerd met Jan Peters, de voorzitter van de Pax Christi-ledenraad. Ook over de noodzaak van vernieuwing van de band met de kerken en wat mij betreft ook met religieus-humanisten.

Augustinus zei al: “Het verlangen bidt altijd.” We staan als mensen van nature gericht op het goede, het schone en het ware. Daarachter verbergt zich het Geheim van God. Solidariteit bidt óók altijd en doet je zoeken naar mensen in de knel, zoals aan vluchtelingen. Nu verbindt het je met Oekraïners, ook als zij de wapens hebben opgenomen. Ik bid voor hen en voor de misleide Russische soldaten die van niks wisten en voor niks sterven. Ik moet dat doen vanuit het geloof dat de dood niet per definitie zinloos is, in het besef dat het ergste wat je kan overkomen een zinloze dood is die je wordt aangedaan. Daar schiet ik vol van. Ik heb erg te doen met die jonge Russische dienstplichtigen.

Nu we naar Pasen toegaan, moet ik denken aan de kruisdood van Christus. Waarom was die nodig? Dan kom je bij een delicate kant van het geloof: Jezus heeft mensen ook heel kwaad gemaakt. De Britse nieuwtestamenticus Andrew Lincoln wijst erop dat Jezus vier keer een mislukte pelgrimage ondernam naar Jeruzalem. Telkens eindigden die in crisis: de hardhandige tempelreiniging, de veroordeelde genezing van een blinde omdat het sabbat was, de heftige discussies met farizeeërs tijdens het Loofhuttenfeest en de vierde keer tijdens het paasfeest toen hij gearresteerd werd en aan het kruis eindigde.

"Als je het hele Johannes-evangelie leest, zie je dat Jezus wel degelijk tot aan het einde tegenspel bood"

Jezus wist dat hij vijanden had. Waar het nodig was, daagde hij ze ook uit. Dat beeld van Jezus hebben we niet zo voor ogen. Het kan niet alleen het beeld zijn van ‘steek het zwaard in de schede’, van zijn zwijgen voor Pilatus en ten slotte van de overgave. Hij was op dat moment immers uitgespeeld. Als je het hele Johannes-evangelie leest, zie je dat Jezus wel degelijk helemaal tot aan het einde tegenspel bood. Dat is voor mij een belangrijk inzicht.”

Wat heeft de vredesbeweging onderschat?

“We hebben eerst gedacht dat het na 1989 vrede zou zijn in Europa. Ook hebben we niet vermoed dat onze democratieën zo sterk van binnenuit konden worden ondermijnd door het populisme. Daar hebben we ons in vergist. We zijn in Nederland enorm geseculariseerd. We weten niet meer goed in welke bodem we groeien. Het gevoel van verworteling en verbinding ontbreekt. Nu lijkt Europa zich te herpakken, verenigd tegen Poetin, maar die eenheid heeft meer zuurstof nodig.

Het zou wel eens tijd kunnen zijn voor een nieuw ‘IKV-manifest’ zoals in 1977. Nu tegen de massavernietiging en voor een meer omvattend democratisch, spiritueel bewust Europa. Als je toen je handtekening zette, verplichtte je jezelf tien jaar mee te doen in een vredesbeweging. Nou, de situatie waar we nu in zitten, gaat zeker nog wel tien jaar duren.

Ben ter Veer, de vroegere IKV-voorzitter van de campagne ‘Help de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland’, zag dat het kernwapen vooral een bevriezingsfunctie had, waardoor de verdeling in invloedssferen in Europa permanent werd gemaakt. Exact dat wil Poetin: terug naar Jalta. Dat is politiek immoreel.

“De Oost-Europeanen, inclusief de Russen betalen de prijs voor onze vrijheid”, zei Ben altijd. Dat doen de Oekraïners nu, zelfs met hun bloed. Het Westen ziet geen andere mogelijkheid dan hen die prijs te laten betalen. Zij brengen een heel groot offer voor ons. Ik zie niet hoe het meteen anders kan. Het vervult me wel met diepe schaamte en het verplicht tot omdenken om tot een waarachtige en duurzame Europese orde te komen.”

Paus Franciscus nam zes jaar geleden afscheid van de leer van de ‘rechtvaardige oorlog’ en riep op tot ‘actieve geweldloosheid.’ Actieve geweldloosheid werd in de afgelopen jaren de kern van beleid van de vredesbeweging. Hoe daar nu invulling aan te geven? Voorzitter Jan Peters zegt nu dat de christelijke vredesbeweging zich opnieuw moet bezinnen op haar inspiratie en op haar koers, nu Poetin Europa en de wereld in één klap heeft veranderd.

“Ja, maar de paus erkende, ook weer in de Oekraïne, het recht van rechtmatige verdediging. Jan Peters schreef een heel goed stuk op Ignis, de website van de jezuïeten,  [Waarin hij de vraag oproept: had de bevolking van Oekraïne dan niet de wapens moeten opnemen? En: moet de vredesbeweging haar verzet tegen de wapenindustrie staken, nu alle Europese landen inzetten op versterking van hun defensie?  - red.] Dat stuk staat niet op de website van PAX. Ik heb ook nog geen uitnodiging gezien om aan die  bezinning handen en voeten te geven.”

"Ik ben wel van de vredesbeweging, maar niet van de lieve vrede"

Maken we nu mee wat de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington voorspelde: botsende culturen?

“Dit conflict zou je daar dan een voorbeeld van kunnen noemen, met bloedige grenzen. Hij kwam daarmee in de jaren negentig, toen de tegenstelling tussen communisme en kapitalisme verdampte. Er was blijkbaar behoefte aan een nieuw polariserend paradigma. Ik was sceptisch en zag hoe in Israël, zelf een smeltkroes van uiteenlopende Joodse culturen, Huntington werd omarmd om zo een Apartheidsregime te legitimeren. In de eerste Vredesweek na 9/11 2001 kwamen we met het motto: ‘Geen botsing maar ontmoeting van culturen’. Niet om in naam van de lieve vrede verschillen te ontkennen. Ik ben wel van de vredesbeweging, maar niet van de lieve vrede.

Na 9/11 kregen we steeds meer te maken met fundamentalisme, exclusivisme en cultureel particularisme. Poetins politieke ideologie is er vandaag van doordrenkt. Ik zie verwantschap met andere ideologische fenomenen, zoals het moslimfundamentalisme en het eigen-volk-eerst-populisme in Amerika en West-Europa. Zie de verschrikkelijke dingen die bij ons zijn gezegd door Wilders en Baudet. Dat Wilders nu niet in het kamp van Poetin terecht is gekomen, dankt hij aan zijn sluwheid. Baudet is te ijdel, dus kwam hij zonder problemen eerst bij Trump en toen in het Poetinkamp terecht. Onthutsend.”

"Nu de grotere NAVO de schuld geven van de oorlog tegen Oekraïne is absurd en simplistisch"

Wat zit er achter de houding van Poetin?

“Ik ben geen psycholoog. Historisch maakt hij deel uit van een complex verhaal. Neem de nationaal-bolsjewisten in Rusland. Een heel extreme beweging die stamt uit het Hitler-Stalin-pakt. Die is door Poetin in 2005 verboden, maar het zou mij niet verbazen als ze inmiddels in zijn partij zijn opgegaan. Poetin en de zijnen kennen wat betreft de Tweede Wereldoorlog maar één lezing van het verleden. Dat is die van het roemruchte Sovjetleger dat het fascisme heeft verslagen. Wat verdrongen wordt, is een onverwerkt verleden: het Hitler-Stalin-pakt van augustus 1939. Het nationaal-bolsjewisme – waar Stalin ideologisch dichtbij stond – zag zelfs ideologische verwantschap tussen het nationaalsocialisme en het stalinisme, omdat ze allebei zogenaamd voor de arbeiders waren en de parlementaire democratie verachtten.

Toen Hitler zijn Sovjetbondgenoot, met wie hij samen Polen had opgedeeld, aanviel, raakte Stalin eerst compleet depressief. Daarna schakelde hij snel over naar het narratief van het Rusland dat de nazi’s altijd als vijand had. Poetin noemt alles en iedereen die hem voor de voeten komt ‘nazi’. Zonder ook maar een moment te reflecteren op het trauma dat het nationaal-bolsjewisme in Midden-Europa heeft aangericht.”

Poetin wijst naar een oprukkende NAVO.

“De NAVO is na 1989 niet uit eigen beweging ‘opgerukt’ richting Rusland, zoals Poetin zegt. De Oost-Europeanen hebben hun lidmaatschap van de NAVO zelf gewild en zelfs bijna afgedwongen. Brussel twijfelde juist of het wel een goed idee was. Nu de grotere NAVO de schuld geven van de oorlog tegen Oekraïne is absurd en simplistisch, alsof het om een voetbalwedstrijd gaat tussen twee vergelijkbare partijen. Nee, Rusland is een perfide dictatuur, de NAVO bestaat uit een veelheid aan democratische landen, waarin buitengewoon kwetsbare, getraumatiseerde volken leven, die 45 jaar onderdrukt werden door de Sovjet-Unie.

"Ik ben niet zo negatief over de honderd miljard die Duitsland nu extra wil uitgeven aan defensie"

Poetin wil een nieuw Jalta, met Biden en Xi de wereld opnieuw verdelen in invloedssferen. Zijn adviseur Alexandr Doegin, een politicoloog en zeer conservatief Russisch-orthodoxe gelovige, gaat hierin heel ver. Hij hangt het eurazianisme aan, een missionaire politieke filosofie die de Russische invloedssfeer over heel Europa wil uitbreiden. De Europeanen moeten samen tegen Poetin zeggen: nee, nooit meer krijgen jullie over ons iets te zeggen. Daarom ben ik niet zo negatief over de honderd miljard die Duitsland nu extra wil uitgeven aan defensie. Natuurlijk hoop ik op een toekomst dat dat niet meer nodig is.”

Gaan de sancties tegen Rusland hun doel niet voorbijschieten?

“Ja, als de boycots absoluut worden, kan het gebeuren dat we de mensen van goede wil, ook weldenkende bondgenoten in Rusland zelf, niet meer kunnen bereiken. Dan kunnen we niet meer overleggen hoe wij hen kunnen helpen, zoals wij als IKV’ers probeerden in de jaren tachtig in Oost-Europa. Wij hebben de dissidenten daar helpen overleven door hen te verbinden met het democratische Europa. Daar hebben ze hoop en bemoediging uit geput. Wij hebben toen de kerken gestimuleerd daar een actieve rol in te spelen. De sancties zijn op zich nodig, maar als bijvoorbeeld de humaniora, de kunsten en de democratische bewegingen geïsoleerd raken, zouden de sancties wel eens contraproductief kunnen worden. Ik ben minder geïnteresseerd in een uitweg voor Poetin dan in de toekomst van de Russische samenleving. Dus we moeten voor ogen blijven houden dat Oekraïners en ook Russen, niet tot in lengte van dagen de prijs voor onze vrijheid mogen blijven betalen.”


Zie ook: 6 april - Debat: ‘Religie, Politiek en Keuzen in tijden van oorlog’

Gied ten Berge (1948) is een socioloog, theoloog, publicist en vredesactivist. Hij werkte van 1973 - 1975 aan het Polemologisch Instituut van de RU Groningen. In 1977 kwam hij in dienst van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). Van 1994 tot 2008 werkte hij bij Pax Christi Nederland. Beide vredesbewegingen werken sinds 2014 samen onder de naam PAX.

Ten Berge, in 1973 dienstweigeraar, was betrokken bij de IKV-campagne ‘Help de kernwapens de wereld uit: om te beginnen uit Nederland’. Samen met Mient Jan Faber en historicus Herman de Lange deed hij onthullend onderzoek naar Nederlandse nucleaire wapensystemen. In de jaren zeventig was hij bestuurslid van de PSP. Na zijn pensionering voltooide Ten Berge in 2011 cum laude de studie theologie.

In 2020 promoveerde hij aan de Tilburg University op het proefschrift: “Het Palestijnse ‘Kom en zie’-initiatief in cultuurwetenschappelijk en historisch-theologisch perspectief”. Enkele andere publicaties: Land van mensen. Christenen, joden en moslims tussen confrontaties en dialoog’, en: Vredesbeweger. Ervaringen in de Vredesbeweging’ (Valkhofpers).

Cees Veltman

Lees meer

Cees Veltman (1948, Haarlem), was werkzaam bij het Noordhollands Dagblad, weekblad Hervormd Nederland en Volzin. Sinds 2017 medewerker van de Bezieling voor actuele interviews en de boekenrubriek Mijn boek. Hij ziet de unieke mogelijkheden van alle levensbeschouwingen en religies voor persoonlijke ontwikkeling tot volledig menszijn en voor de opbouw van een vrije, rechtvaardige en barmhartige (wereld)samenleving. Een non-raciale samenleving gebaseerd op gelijke kansen voor iedereen en op gelijke behandeling van iedereen. Motto: in dit leven, dat een komedie is, heeft iedereen een beter ik.

Reacties

  1. Een wijs commentaar op de oorlog in Oekraïne. Gedragen door een jarenlange ervaring en een christelijk pacifisme. Tegelijkertijd realistisch van toon. Een organisatie als PAX/IKV verkeert in een lastige positie, juist ook vanwege haar nauwe financiële banden met de overheid en de kwetsbare relatie met een schijnbaar slinkende achterban, in termen van de sociale vredesbeweging en de kerken. Dat is voor een directie lastig opereren.

    1. "PAX/IKV" bestaat niet. We praten over de 'neutrale' projectenorganisatie PAX met directeuren die in feite alle zeggenschap hebben en nog twee 'restanten' van de oude kerkelijke vredesbeweging: Pax Christi Nederland en het IKV, die in het het bedrijf tot voor kort elk nog wel een medewerker hadden. Lastig is dat PAX zelf in democratische zin zich nooit ontwikkeld heeft. Er is sprake van een volkomen verticale bedrijfsstructuur, aan het horizontaal bestuurde IKV en Pax Christi zijn al in het begin van deze eeuw alle financiële middelen onttrokken, waardoor ze nu niet meer in staat zijn nog een andere weg te kiezen. Ik vrees dat we over sterfhuizen spreken. Beide organisaties hadden aanvankelijk allebei een aanzienlijk vermogen, maar dat toen iedereen even niet oplette, naar de kassen van PAX is overgeheveld.

  2. Dag Cees,

    Allereerst dank voor je bijdrage. Ik weet niet veel van de vredesbeweging maar wel van Jezus' leer en hoe hij een rebel was avant la lettre. Ik word ik erg blij van "een meer omvattend democratisch, spiritueel bewust Europa". Dan denk ik: is dat een mogelijk perspectief? Ik zie spiritueel dan heel ruim. Ik haper ook, bijvoorbeeld bij de zin: "Zie de verschrikkelijke dingen die bij ons zijn gezegd door Wilders en Baudet. Dat Wilders nu niet in het kamp van Poetin terecht is gekomen, dankt hij aan zijn sluwheid. Baudet is te ijdel, dus kwam hij zonder problemen eerst bij Trump en toen in het Poetinkamp terecht. Onthutsend.” Kun je dat zo wel stellen zonder het te staven?
    Op het einde raak ik helaas de draad wat kwijt, maar ik wil je ook bedanken voor deze lange bijdrage!

  3. Wie de Liefde ~ Agapè niet kent mist Alles!

    Om de Liefde te leren kennen, is contrastwerking vaak het middel om deze duidelijk helder voor het voetlicht te brengen. Dit geeft voor velen een te hoge drempel om deze (h)eerlijkheid te betrachten.
    Liefde kent geen angst en zaait geen verderldheid,is niet schandelijk, omdat deze zichzelf niet zoekt! Zij wordt niet geprikkeld door geld, macht, status en wellust, maar door Apagè, nutraliteit en verdraagzaamheid.
    Het de nederigheid die zielen doorgronden, het niveau van wat Jeshua ons zei voor zijn innerlijke opstanding: "Vader, vergeef het hun. Want ze weten niet wat ze doen!" [Lucas 23:34]

    Het is wellicht makkelijker de “Liefde” te beschrijven van wat deze vooral niet is, wat hierboven in uw verdeel en heers denken uitstekend heeft gedaan.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

De vriendenkring is in het leven geroepen om de basis van de Bezieling te verstevigen. De vrienden dragen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en financiële stabiliteit van het platform.

Het lidmaatschap bedraagt 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend maak je de Bezieling mee mogelijk en daarmee de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross