Steun ons

Lof der twijfel

17 augustus 2022
3 minuten

Als geloofszekerheden wankelen kan dat ontreddering teweegbrengen, maar ook bevrijding. Twijfel is niet alleen een aanvechting, maar ook een  geschenk, een kans, een mogelijkheid tot diepgang, zo betoogt Eric Corsius. Trouwens: de verlokking van zekerheden betreft vandaag de dag niet alleen het geloof.

Door Eric Corsius

"Eigenlijk geloof ik niets, en twijfel ik aan alles. Zelfs aan u." Het zijn de beginregels van een geliefd gedicht van Gerard Reve. Het gedicht drukte in de jaren zestig het levensgevoel van velen uit. De geloofszekerheden, waarmee ze waren opgegroeid, waren aan het wankelen gebracht.

Eigenlijk leidt Reve ons een beetje om de tuin. Het gedicht gaat niet in de eerste plaats om geloofstwijfel. Wat dit betreft is het verstandig om het gedicht – zoals dat eigenlijk altijd hoort bij gedichten – heel letterlijk te lezen. De twijfel omvat meer dan het bestaan van God. De dichter twijfelt aan alles, zegt hij. Natuurlijk: de twijfel aan God is daarin inbegrepen. Maar cruciaal is dan weer het woordje ‘zelfs’. God was, nadat alle zekerheden waren weggevallen, nog het laatste waarin de dichter rotsvast geloofde. Nu komt ook deze bastion onder vuur te liggen.

Daarbij komt nog iets anders. De twijfel wordt uitgesproken in de vorm van een gebed. Ze wordt niet neutraal meegedeeld, maar gedeeld met God. De inhoud van de uitspraak wordt weersproken door de spreek-handeling, de tekst door de context. De dichter spreekt zichzelf tegen, voor zover hij God lastig valt met zijn twijfel. Hij geeft God blijkbaar niet op.

Hoe dan ook: velen hebben zich destijds herkend in de twijfel van Reve, of ze de gelaagdheid van het gedicht nu doorhadden of niet. Ze ervaarden dezelfde aanvechting - maar misschien ook een zekere bevrijding, omdat ze eindelijk woorden konden geven aan een jarenlange, onderdrukte twijfel.

Kostelijke roman

Dit complex aan gevoelens komt ook tot uitdrukking in kostelijke roman Monsignor Quixote van Graham Greene (1982). De hoofdpersonen zijn een uitgerangeerde dorpspastoor en een aan de kant gezette communistische burgermeester in Spanje. Ze bevinden zich in een loopbaancrisis, maar vooral in een geloofscrisis. Beide komen uit een systeem van zekerheden die steeds meer ter discussie worden gesteld. Ze ontdekken de twijfel: niet alleen als aanvechting, maar ook als geschenk, bevrijding en als kans.

Het leven in en van zekerheden ervaren ze namelijk steeds meer als ééndimensionaal, eentonig en geestdodend.  Een leven waarin het geloof als een paal boven water staat, is per definitie ondiep en oppervlakkig. Twijfelen daarentegen maakt het leven meer de moeite waard. Een geloof dat staat als een huis is bovendien een gevangenis voor eenzame opsluiting. Zekerheden spelen mensen tegen elkaar uit. Twijfel daarentegen brengt mensen met elkaar in gesprek. Zo zijn ook de priester en de communist bij Graham Greene in staat tot een hechte vriendschap die gaat door dik en dun.

Ontvankelijkheid

Twijfelen is in de roman meer dan scepsis: ze is ontvankelijkheid, onbevangenheid en avontuurlijkheid. De hoofdpersonen maken gebruik van het voordeel van de twijfel en geven dit aan idealen, verlangens en ideeën. De pastoor heeft zichzelf niet voor niets getooid met de bijnaam Quixote. Net als de romanheld van Cervantes durft hij te dromen, durft hij de weddenschap aan, dat God bestaat, op het risico af, dat dit een fictie is. Hij verkiest het leven in het spreekwoordelijke paradijs van een dwaas. Net als de dichter Reve, geeft Monsignor Quixote God niet op.

Heldere indelingen

Misschien is Greene’s boekje inmiddels wat gedateerd. Inmiddels zijn er meerdere generaties opgegroeid, die nooit de verleiding hebben gekend van een rotsvast geloof en die dus ook niet de twijfel hebben ervaren als ontreddering of bevrijding. Aan de andere kant kent onze samenleving steeds meer de verlokking van de overzichtelijkheid. Vooral bij complexe maatschappelijke vraagstukken, is deze verleiding heel groot. De verleiding om heil te zoeken bij heldere indelingen in goed en kwaad, zwart en wit. Om te denken in termen van ‘of of’. Dit geldt ook als het gaat om religie: ofwel je gelooft ofwel je bent atheïst. De vele dubbelzinnigheden, grijstinten en nuances leggen het af. Polarisatie is het gevolg.

Open voor dubbelzinnigheid

Tegen die achtergrond is het avontuur van Monsignor Quixote en zijn vriend zeer actueel. Het schept aangename verwarring en maakt ons open voor de dubbelzinnigheid en rijke geschakeerdheid van de werkelijkheid om ons heen en van de werkelijkheid die we zelf zijn. En het herinnert aan de deugd van de verwondering, die het voordeel van de twijfel geeft aan alles wat diepte geeft aan het leven.


Graham Greene, Monsignor Quixote, Penguin Putnam Inc.

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Eric is te vinden op Twitter en zijn eigen weblog (ericcorsius.nl). Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Eerste week Advent 2022

Treurt

Treurt met de hemelen
Treur  alle mensen van goede wil
Treur en blaas op de midwinterhoorn

Treur om wie neerschieten zonder aanzien
Treur om wie kinderen, moeders, hoogbejaarden neerknallen
Treur om wie alle oorlogsrechten verpletteren
Treur om wie flats en scholen en ziekenhuizen niet ontzien
Treur om wie dorpen en steden verwoesten
Treur om alle verlies van menselijkheid

Treur  en blaas met heel je ademkracht omdat je de hoop niet opgeeft
Treur omdat je in vrede blijft geloven
Treur uit liefde voor alle kwetsbare onschuldige mensen
Treur zonder voorkeur
God houdt van iedere  mens die licht en liefde wil zijn

Treurt nu zoveel mensen op de vlucht moeten
Treurt om wie veilige herbergen in brand steken
Treurt zolang er getreurd moet worden
Zalig de treurenden die het goede voor ogen houden
Zalig de treurenden die gericht zijn op de Algoede


Marinus van den Berg
EERSTE ZONDAG VAN ADVENT
27 november 2022

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

De vriendenkring is in het leven geroepen om de basis van de Bezieling te verstevigen. De vrienden dragen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en financiële stabiliteit van het platform.

Het lidmaatschap bedraagt 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend maak je de Bezieling mee mogelijk en daarmee de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross