Steun ons

De ultieme vraag van Herman Berger (1924-2016)

4 oktober 2016
3 minuten

Op vrijdag 16 september overleed op 92-jarige leeftijd de metafysicus Herman Berger. Hij was van 1967 tot aan zijn pensioen in 1989 hoogleraar wijsbegeerte aan de Theologische Faculteit Tilburg. Als theologiestudent leerde Theo van de Kerkhof hem begin jaren tachtig daar kennen als een van de docenten die hem nadien - vooral door zijn boeken - het meest is bijgebleven. De ultieme vraag van Berger: wat is de aard van de werkelijkheid waarin wij leven?

Door Theo van de Kerkhof

Herman Berger doceerde het vak metafysica. Daarin gaat het om een filosofie die van meet af aan het geheel van alle werkelijkheid op het oog heeft. Dat lijkt een hoogst abstracte zaak, die ver af staat van wat de meeste mensen bezighoudt. Toch draait het, juist door deze abstractie en alomvattendheid, om iets dat uiteindelijk iedereen persoonlijk raakt. Je zou kunnen zeggen de metafysica draait om de vraag naar de aard van de werkelijkheid waarvan wij allen deel zijn. Wat is haar kwaliteit? Is de alomvattende werkelijkheid  - naar haar beginsel  - zinvol of juist verstoken van iedere zin?

Met dit type vragen heeft Herman Berger zich een werkzaam leven lang intensief, origineel en volhardend ingelaten. Soms tegen de stroom van de tijdgeest in. Vragen naar de eenheid van alle werkelijkheid, naar een zin die op ons toekomt en de gedachte dat in de zoektocht naar antwoorden op die vragen ons de naam van God zou kunnen invallen, past niet erg in de dominante stroom van het hedendaagse denken.

Berger publiceerde een groot aantal boeken met soms intrigerende titels als  - zijn bekendste - Zo wijd als alle werkelijkheid. Een inleiding in de metafysica (Ambo, 1977), Of: “Vragen naar zin, Een nieuwe inleiding in de metafysiek (Tilburg University Press, 1986). Na zijn emeritaat in 1989 bleef die publicatiestroom doorgaan en verschenen er nog een tiental boeken van zijn hand. Daarin belichtte hij zijn metafysica steeds vanuit een andere invalshoek,  zoals dood en eeuwig leven, de verhouding tot de evolutie, en de relatie met de mystiek. Fascinerend aan zijn werk vond ik, dat het je dichterbij de groten uit de filosofiegeschiedenis bracht:  van Plato en Aristoteles, tot Thomas, Kant en Hegel, tot Nietzsche, Heidegger en Derrida om maar enkele gesprekpartners te noemen die zijn denkwereld bewoonden.

Ik leerde Herman Berger kennen in 1981, in het tweede jaar van mijn theologiestudie aan de theologische faculteit in Tilburg waar zijn colleges over de metafysica op het lesprogramma stonden. Ik moet bekennen dat ik van die colleges aanvankelijk nauwelijks iets begreep. Enig licht begon pas te dagen tijdens de tentamenvoorbereiding en het uiterst langzaam doorwerken van zijn collegedictaat. Eigenlijk is mijn fascinatie voor zijn werk sindsdien niet meer verdwenen. Daarbij heb ik steeds het gevoel behouden dat ik in zijn werken tot aan de grens van mijn bevattingsvermogen werd gevoerd, soms even boven mijzelf werd uitgetild en een glimp opving van een intellectuele hoogvlakte waarop Berger zich moeiteloos scheen te bewegen.

Cruciaal voor  mijn begrip van Bergers denken was het interview dat ik vele jaren later met hem had over zijn boek Over de dood heen, Filosoferen over eeuwig leven (Damon, 2000). Dat interview uit 2001 - voor het toenmalige katholieke opinieblad de Bazuin (voorloper van Volzin) - heeft een blijvend spoor nagelaten.

Ter nagedachtenis en als eerbetoon aan deze filosoof wil ik hier graag een aantal artikelen over zijn werk herplaatsen en daar een beschouwing over metafysica in zijn geest aan toevoegen. Ook verwijs ik hier graag naar het In Memoriam dat prof. dr. ing Rene  Munnik, die bij Herman Berger promoveerde,  over hem schreef.

Theo van de Kerkhof

Lees meer

Theo van de Kerkhof (1958, Roermond) is zelfstandig theoloog en journalist. Sinds 1989 is hij werkzaam in de voorlichting en religiejournalistiek. Hij was voorlichter aan de Theologische Faculteit Tilburg en eindredacteur bij Volzin. Sinds 2013 is hij freelancer. Theo is vader van twee zoons. Religie met een filosofische inslag heeft zijn warme interesse. Hij bekijkt zaken graag ook eens van een andere kant, bijvoorbeeld een boeddhistische, en voelt zich daar christelijk heel wel bij. Theo is eindredacteur van de Bezieling en behartigt de dagelijkse gang van zaken. Motto: “Het is zoals het is. En van daaruit zien we wel weer verder.”

Reacties

  1. Je schreef een mooi In Memoriam Theo. Ook ik mocht in die tijd college volgen bij Herman Berger. En ook ik begreep er maar weinig van. Net als bij jou begon het pas te dagen in de tentamentijd, al had ik zelf toen niet het idee dat ik zijn colleges kon bevatten. Achteraf denk ik wel eens dat wij nog te jong waren voor de grote vragen die Berger stelde en probeerde te beantwoorden. Herman Berger was een van de grootste docenten die ik ooit mee mocht maken.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Een kaars opsteken voor... Allerzielen 2022


Een kaars opsteken wil ik
Voor mijn oudste broer
Voor mijn twee overleden zussen
Voor mijn zeer jonge neefjes nog geen jaar in dit leven
Voor mijn ouders
Voor de vermiste vader en zoon van Terschelling
Zoveel meer namen wil ik noemen
De namen ook van wie dit leven niet meer konden verdragen
Maar dan toch ook
Een kaars voor die gesneuvelde jonge Russen
Een kaars voor die gevallen Oekraïners
afgeslacht op een zinloos duister oorlogsveld
Zij zijn ook kinderen van, geliefden van, jonge vaders
En dan die jongens en meisjes
In de leeftijd van dansen en feest vieren
Doodgedrukt in een enge straat
Zij hebben ook ouders, zussen en broers
Zij laten ook een onpeilbare leegte na
Ik kom kaarsen tekort …
 

Marinus van den Berg
ALLERZIELEN
2 november 2022

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

De vriendenkring is in het leven geroepen om de basis van de Bezieling te verstevigen. De vrienden dragen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en financiële stabiliteit van het platform.

Het lidmaatschap bedraagt 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend maak je de Bezieling mee mogelijk en daarmee de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross