Steun ons

4 en 5 mei - Vrijheid om te doen wat gedaan moet worden

4 mei 2020
4 minuten
Kranslegging op de Dam. (Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei - Ilvy Njiokiktjien)
Kranslegging op de Dam. (Foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei - Ilvy Njiokiktjien)

Ieder jaar als de jaarlijkse herdenkingen op 4 en 5 mei naderen, bereidt Erik Borgman zich voor op de confrontatie met een levensgroot misverstand. Als mensen bij gelegenheid van Dodenherdenking en Bevrijdingsdag gevraagd wordt wat wij die dagen vieren, zeggen zij: onze vrijheid. Vrijheid, dat blijkt voor hen vervolgens te betekenen: doen wat je wilt, zonder dat je daarbij iets in de weg wordt gelegd. "Maar dat is  helemaal geen vrijheid." Een verkenning aan de hand van Augustinus. 

Door Erik Borgman

Degenen die zich in de oorlog tegen de nazi’s keerden, deden niet wat ze wilden doen, maar wat ze meenden te moeten doen. Zij verzetten zich tegen de onmogelijkheid te doen wat zij geloofden dat goed was en tegen de dwang te doen wat in hun ogen verkeerd was. Mensen die onderduikers opnamen, verplichte loyaliteitsverklaring niet tekenden, of de Jodenvervolging saboteerden, zetten niet hun leven op het spel voor een samenleving waarin mensen kunnen doen wat zij willen. Zij waren uit op een samenleving waarin het voor mensen zonder belemmeringen mogelijk zou zijn te doen wat ze moeten doen.

Willen doen wat je moet doen

Dat vrijheid betekent dat je de mogelijkheid hebt te doen wat je moet doen, is vanouds de visie van het christendom. De kerkvader Aurelius Augustinus (354-430) stelde al dat vrijheid bestaat in 'doen wat je moet doen'. Om dat te kunnen, zijn drie dingen nodig die geen van drieën vanzelfsprekend zijn. Mensen zijn in zijn visie niet vanzelf vrij als hen niets in de weg wordt gelegd. Om vrij te zijn moet je weten wat je moet doen. Je moet vervolgens ook willen doen wat je moet doen. Ten slotte moet je ook kunnen doen wat je moet doen.

Wie denkt dat vrijheid is doen wat je wilt doen, die wil niet doen wat zij of hij moet doen. Of die maakt dat in ieder geval zichzelf wijs. Willen doen wat je moet doen, is voor Augustinus van fundamenteel belang. De wil markeert voor Augustinus het principiële verschil tussen mensen: willen zij doen wat voor hen goed is of willen zijn doen wat goed is en zich daaraan onderschikken? Wie dit laatste kiezen, kiezen volgens Augustinus voor wat hij noemt de Stad van God. Wie wil doen wat voor hem- of haarzelf goed is, kiest voor de Stad van de Mens. Deze beide steden bestaan wat Augustinus betreft door elkaar, maar de Stad van de Mens voert de boventoon. Kiezen wat voor mij of voor ons goed is, is wat de wereld ons leert. Maar echt vrij worden we volgens Augustinus pas als we ons weten los te maken van de dwang voor het eigenbelang te kiezen.

Bevrijding van de eigenliefde

Het verschil tussen wat Augustinus de twee steden noemt, is dus een verschil tussen twee levensoriëntaties. In de Stad van de Mens heerst een eigenliefde die nergens anders respect voor heeft en uiteindelijk voor niets anders halthoudt, schrijft Augustinus. In de Stad van God heerst een Godsliefde die evenmin ergens anders voor halthoudt en evenmin iets anders respecteert.

Nu weet Augustinus heel goed dat we in God van onszelf kunnen houden en dat wanneer we van onszelf houden, we wel degelijk van God kunnen houden. In dit laatste geval zullen wij echter van God houden met een liefde die onze liefde voor onszelf ondersteunt en dient. Zij is dus voorwaardelijk. Wie daarentegen via haar of zijn liefde tot God van zichzelf houdt, zal proberen naar zichzelf te kijken door Gods ogen. Zij of hij streeft ernaar te waarderen wat God waardeert en een afkeer te hebben van datgene waarvan God een afkeer heeft. Hij probeert, kortom, Gods wil te doen en precies dat maakt hem volgens Augustinus vrij.

Eigenliefde is gemakkelijk, maar maakt ons niet gelukkig. De gerichtheid van onze cultuur op zelfsturing met het oog op zoveel mogelijk zelfontplooiing, blijkt te leiden tot keuzestress, fear of missing out, fundamentele onzekerheid, burn-out en gevoelens van zin- en betekenisloosheid. Godsliefde kost moeite en wilskracht, maar is de vorm van het ware geluk: proberen te ontdekken wat goed is en zich daarvoor inzetten. Hoe spottend ze er ook over doen, mensen blijken in de overgrote meerderheid goed te willen zijn. Zelfs als wij kwaad doen, doen wij dat om iets goeds te bereiken, in ieder geval voor onszelf en de onzen. Volgens Augustinus is daarom kiezen wat alleen voor ons goed is, intern tegenstrijdig. Uiteindelijk kan alleen wat in zichzelf goed is wat hem betreft ook voor ons goed zijn.

 Gebonden aan het kwaad

Dat wij niet spontaan en vanzelf zouden weten wat goed voor ons, is moeilijk te verteren. Dat vonden mensen in Augustinus’ tijd ook al, maar het geldt voor hedendaagse mensen des te meer. Wij willen ons niet laten zeggen wat wij moeten doen: dat maken wij wel uit. Augustinus is er echter heel stellig over: wij zijn gebonden aan het kwaad. Om ons daarvan te bevrijden moeten wij op zoek naar wat autoriteit heeft en erom vraagt gehoorzaamd te worden. We moeten vervolgens leren inzien wat deze gehoorzaamheid voor ons gedrag betekent en leren dat gedrag vol te houden. Wij moeten dus onszelf vormgeven als goede mensen door steeds weer te leren wat het goede is, te leren wat het betekent het goede te doen en ons te trainen in het vasthouden aan het goede. Zo bouwen we aan een ruimte, een stad, waarin we samen met anderen goed kunnen leven. Dat maakt ons vrij.

Voor de vrijheid zich voor dat goede leven in te zetten, is gestreden door de mensen die wij op 4 mei gedenken. Het is de vrijheid die wij op 5 mei vieren. Deze vrijheid is er zelfs middenin de coronacrisis, al kunnen we heel veel wat wij zouden willen doen niet doen. Door deze beperkingen op ons te nemen, dienen wij de vrijheid. Juist in de moeite die het ons kost.

Erik Borgman

Lees meer

Erik Borgman (1957, Amsterdam) is hoogleraar publieke theologie. Erik is rooms-katholiek en sinds 1999 geprofest lekendominicaan. Hij is gehuwd, vader van twee dochters en grootvader van twee kleinzoons. Hij is adviseur en columnist van de Bezieling. Enkele publicaties: … want de plaats waarop je staat is heilige grond (2008); Overlopen naar de barbaren (2011), Waar blijft de kerk (2015); Leven van wat komt (2017); Zielen winnen (2017); Alle dingen nieuw (2020) en De school als bouwplaats (2021). Zijn motto: “Ik probeer te leven vanuit het geloof dat waar we ook zijn, ons leven met Christus verborgen is in God (vgl. Kolossenzen. 3,3).”

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Eerste week Advent 2022

Treurt

Treurt met de hemelen
Treur  alle mensen van goede wil
Treur en blaas op de midwinterhoorn

Treur om wie neerschieten zonder aanzien
Treur om wie kinderen, moeders, hoogbejaarden neerknallen
Treur om wie alle oorlogsrechten verpletteren
Treur om wie flats en scholen en ziekenhuizen niet ontzien
Treur om wie dorpen en steden verwoesten
Treur om alle verlies van menselijkheid

Treur  en blaas met heel je ademkracht omdat je de hoop niet opgeeft
Treur omdat je in vrede blijft geloven
Treur uit liefde voor alle kwetsbare onschuldige mensen
Treur zonder voorkeur
God houdt van iedere  mens die licht en liefde wil zijn

Treurt nu zoveel mensen op de vlucht moeten
Treurt om wie veilige herbergen in brand steken
Treurt zolang er getreurd moet worden
Zalig de treurenden die het goede voor ogen houden
Zalig de treurenden die gericht zijn op de Algoede


Marinus van den Berg
EERSTE ZONDAG VAN ADVENT
27 november 2022

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

De vriendenkring is in het leven geroepen om de basis van de Bezieling te verstevigen. De vrienden dragen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en financiële stabiliteit van het platform.

Het lidmaatschap bedraagt 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend maak je de Bezieling mee mogelijk en daarmee de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross