Steun ons

Troost

13 december 2021
5 minuten

Het weekend na het overlijden van mede-columnist René Grotenhuis, dat hem erg aangrijpt, leest Erik Borgman in het nieuwe boek van Michael Ignatieff over troost. Dat Ignatieff, die zichzelf noch gelovig noch ongelovig noemt, over de Bijbel schrijft, en met name over de Psalmen, is opmerkelijk. Dat hij in de Psalmen troost vindt, is nog opmerkelijker. Maar wat is die troost precies. Een meditatie, opgedragen aan René. 

Door Erik Borgman

In 2017 werd de in Canada geboren historicus en publieke intellectueel Michael Ignatieff uitgenodigd om op het Utrechtse Festival voor Oude Muziek te spreken over gerechtigheid en politiek in de Psalmen.

De Psalmen bestuderend in de klassieke Engelse vertaling van de King James-bijbel, ontmoette Ignatieff, die Russisch Orthodox is opgevoed maar zichzelf beschouwt als noch gelovig, noch ongelovig, tot zijn eigen verbazing niet alleen ethische verontwaardiging. Hij ervaarde ook troost.

Bevestiging van onze ervaring

Als Ignatieff probeert te achterhalen waar die troost vandaan komt, komt hij dichtbij wat ik ook als gelovige troostend vind in de Psalmen. Maar hij zet een beslissende stap niet.

De tranen die hij in de nazomer van 2017 bij de uitvoering van middeleeuwse en vroegmoderne Psalmversies zag in de ogen van het naar hij veronderstelt grotendeels ongelovige publiek, brengt Ignatieff in verband met het vermogen van de Psalmen

… om woorden te geven aan onze eigen twijfels, ons gekmakende gevoel dat de wereld ondoorgrondelijk is, de afwezigheid van rechtvaardigheid, de wreedheid van het lot en ons verlangen naar een wereld waarin onze ervaringen bevestigd worden en betekenis hebben. Alleen al het feit dat ze duizenden jaren bewaard zijn gebleven, gereciteerd zijn, gekopieerd en gered van de vlammen, bevestigt dat wij niet de enigen zijn die zin geven aan de wereld en aan ons bestaan.

Wij staan in een lange traditie van mensen die met hetzelfde hebben geworsteld als wij: dat laten de Psalmen volgens Ignatieff zien.

Antwoord op de aporie die zij verwoorden

Zeker, maar daarmee slaat hij wat mij betreft het belangrijkste over: dat de Psalmen bestaan, ondanks alles. Het feit dat zij er zijn maakt de Psalmen zelf - te midden van de schijnbaar zo onverschillige wereld en doorgegeven in wat zich vaak aan ons voordoet als een gewelddadige en zinloze geschiedenis - tot fragmenten van "een wereld waarin onze ervaringen bevestigd worden en betekenis hebben".

Hun bestaan verandert de wereld. Dat troost ons: het feit dat zij zelf dankzij hun bestaan het antwoord zijn op de aporie die zij zo indringend verwoorden.

Deze laatste, wat mij betreft beslissende stap zet Ignatieff niet. Dit suggereert dat Ignatieffs positie van noch gelovig, noch ongelovig uiteindelijk toch een vorm is van ongeloof. Niet zozeer ongeloof in God, maar ongeloof in het feit dat hoop meer of iets anders zou kunnen zijn dan een psychologische realiteit en een grondslag zou kunnen hebben in de wereld. 

Grond onder de voeten

Maar de Psalmen troosten uiteindelijk niet omdat ze een paradoxaal gevoel verwoorden dat wij ook zonder hen al hadden: dat het anders zou moeten zijn dan in feite het geval is en dat wij dat gevoel maar niet kwijt raken. Zij troosten omdat zij tegenover ons van dit verlangen bij anderen getuigen. In dit getuigenis, dat vanuit de geschiedenis naar ons toekomst, blijkt dat wij met ons eigen verlangen naar recht en waarheid niet in een pathetische pose alleen tegenover de overmacht van de onverschillige feiten staan. We hebben een plaats om op te staan.

Dankzij de Psalmen en door ze in de mond te nemen, vinden wij onszelf terug in het gezelschap van talloze generaties en eindeloos velen – het Bijbelboek Openbaring spreekt van "een grote menigte die niemand tellen kan uit alle rassen en stammen en volken en talen" (7,9) – die gestaan hebben waar wij nu staan. Hiermee vertellen zij ons niet zozeer, maar tonen zij ons dat deze standplaats er is. Sterker: dat deze standplaats er steeds geweest is, door alle eeuwen heen, en steeds mensen heeft gedragen. Tot op vandaag.

Dat ons verlangen grond onder de voeten heeft en een plaats om te staan, ook al lijkt dat zo vaak niet het geval te zijn: dat is wat troost en hoop geeft.

Verlangen als teken van hoop

Of preciezer gezegd: het maakt de Psalmen tot plaatsen van hoop, waar ons verlangen van een gestalte van wanhoop over de meedogenloze realiteit, veranderen in zelf een teken van hoop.

Maar willen wij ons eigen verlangen wel zo serieus nemen? Als ons verlangen een teken van hoop is, dan vraagt het ons erop te vertrouwen en ons eraan toe te wijden. Kome wat komt.

Als ik voor mijzelf spreek: neen, dat willen wij niet. Ten minste niet zomaar en consequent en tot het einde toe. Want we lopen door ons verlangen kwetsuren op en die willen we liever vermijden. Maar wij kunnen niet anders dan toch doen wat we niet willen.

Met dit laatste denk ik niet alleen voor mijzelf te spreken, maar ook voor René Grotenhuis. En in zijn spoor zegt ik: wij kunnen het uiteindelijk niet anders beschouwen dan als genade.

Genade op genade

Op de rouwkaart van René staat een citaat uit de proloog van het Johannesevangelie: "Van zijn volheid hebben wij allen ontvangen: genade op genade" (Johannes 1,16).

Uit de intieme kennis die zij van zijn persoonlijkheid hebben, tekent de familie op dat hij ‘stond voor solidariteit, verbinding, duurzaamheid’ en een rotsvast vertrouwen had in zijn geloof en de goedheid van de mens. En zij concluderen: "René beschouwde zichzelf als een begenadigd mens met alles wat hem is gegeven." Inclusief dus die gerichtheid op solidariteit, verbinding en duurzaamheid. Inclusief dat weerbarstige geloofsvertrouwen.

Medicijnen

De Griekse kerkvader Johannes Chrysostomus (345-407) heeft met klem het idee tegengesproken dat het lezen van de Bijbel en het regelmatig reciteren van de Psalmen iets zou zijn voor monniken, niet voor mensen die in de wereld leven. "Zij die in de wereld wonen en daar elke dag wonden oplopen, hebben het meest behoefte aan medicijnen", schrijft Chrysostomus. Die medicijnen, dat zijn de Psalmen en andere teksten uit de Bijbel.

De Psalmen zijn niet zozeer medicijnen die de wonden genezen, maar die de wonden maken tot tekenen dat wij zijn wat we moeten zijn: plaatsen van verlangen en daarmee plaatsen van taaie hoop.

Ik wist mij in veel aan René verwant, maar hoe dit voor hem zat weet ik niet. Voor mijzelf weet ik echter dat ik inderdaad dit medicijn nodig heb. Steeds opnieuw. En helemaal als er een verse wond is geslagen, zoals door de dood van René:

Ik zie uit naar de Ene …

en verlang naar zijn woord,

mijn ziel verlangt naar de Heer,

meer dan wachters naar de morgen (Psalm 130,5-6).


De Nederlandse vertaling van het boek van Michael Ignatieff is gepubliceerd onder de titel Troost: Als licht in donkere tijden, Cossee (2021), 336 blz., € 27,50. Ik las het Engelse origineel: On Consoldation: Finding Solace in Dark Times, London: Picador 2021.

Erik Borgman schreef een In Memoriam voor René Grotenhuis op www.huisvandominicus.nl.

Erik Borgman

Lees meer

Erik Borgman (1957, Amsterdam) is hoogleraar publieke theologie. Erik is rooms-katholiek en sinds 1999 geprofest lekendominicaan. Hij is gehuwd, vader van twee dochters en grootvader van twee kleinzoons. Hij is adviseur en columnist van de Bezieling. Enkele publicaties: … want de plaats waarop je staat is heilige grond (2008); Overlopen naar de barbaren (2011), Waar blijft de kerk (2015); Leven van wat komt (2017); Zielen winnen (2017); Alle dingen nieuw (2020) en De school als bouwplaats (2021). Zijn motto: “Ik probeer te leven vanuit het geloof dat waar we ook zijn, ons leven met Christus verborgen is in God (vgl. Kolossenzen. 3,3).”

Reacties

  1. Ik savoureer dit eerbetoon aan de psalmen dat Erik Borman schreef. Toevallig - of niet? Was ikzelf een korte column aan het schrijven over ´ik en de psalmen´ dank voor de inspiratie!roos maes, lange tijd redactielid van TGL geweest

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

Als ‘Vriend van de Bezieling’ heb je een streepje voor. Je deelt mee in drie extra’s, exclusief voor de vrienden:

  • ontmoet je favoriete Bezielingmedewerker
  • ontvang gratis ons jaarboek
  • neem deel aan het tentoonstellingsbezoek.

Het lidmaatschap kost 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend draag je bij aan een stabiele basis voor de Bezieling en daarmee aan de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross