Steun ons

Toegewijde objectiviteit - kunst van Paula Modersohn-Becker

14 november 2017
3 minuten
Zelfportret Paula Modersohn-Becker (1876-1907).
Zelfportret Paula Modersohn-Becker (1876-1907).

Om schilderes Paula Modersohn-Becker hangt nog steeds de sfeer van een goed bewaard geheim. Feitelijk behoort zij tot de top van de expressionistische kunst. Na haar overlijden, 31 jaar oud, roemt bevriend dichter Rainer Maria Rilke haar talent voor oordeelloos kijken: ‘Zonder nieuwsgierigheid of bezitsdrang was jouw schouwen’. Haar kunstenaarschap was vroomheid, toegewijde objectiviteit.

Door Eric Corsius

Toen Rainer M. Rilke in 1908 een ‘Requiem’ schreef voor de schilderes Paula Modersohn-Becker, stak hij zijn woede over haar te vroege dood niet onder stoelen of banken. De voor hem zo kenmerkende geglazuurde stijl kon zijn verontwaardiging en toorn niet verhelen. Zijn rouwdicht werd een aanklacht. Een jaar eerder was de gedreven schilderes op 31-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van haar bevalling – en daarmee indirect aan de gebondenheid aan het gezinsleven. Voor Rilke betekende dit, dat het biologische leven en het patriarchaat hadden getriomfeerd over de artistieke roeping van Paula. Leven en kunst bleken weer eens elkaars erfvijanden en tegenstrevers te zijn. Paula was door haar reductie tot vrouw en moeder gehinderd, om de consequente weg naar de kern der dingen ten einde te gaan.

Uiterst origineel oeuvre

Of Rilke hier helemaal geloofwaardig was, is een hoofdstuk apart. De womanizer Rilke had Paula ook wel ietwat geïnstrumentaliseerd en als een ‘ding’ behandeld – en dan niet op de manier van de dichter, die de ‘dingen’ in hun heiligheid wilde eerbiedigen en tot hun recht wilde doen komen. Niettemin kunnen wij, honderdtien jaar na de dood van Modersohn-Becker, zijn rouwklacht onderschrijven. De jonge kunstenares had gewerkt als een bezetene en een indrukwekkend, vernieuwend en uiterst origineel oeuvre nagelaten. Ze stak daarmee met kop en schouders uit boven haar kunstbroeders in de kunstenaarskolonie van Worpswede – haar echtgenoot incluis. Des te tragischer was en is het, dat haar verdere ontwikkeling werd gesmoord en de stroom van haar werk abrupt werd ondergebroken.

Des te verbijsterender is het tevens, dat het zo lang duurde voordat de rol van Paula Modersohn-Becker als pionier van de moderne kunst volmondig werd erkend. Lag dit aan het feit dat ze te jong was om serieus te worden genomen? Of aan het eeuwige lot van vrouwelijke kunstenaars, die altijd in de schaduw zullen blijven staan van hun mannelijke collega’s – zelfs als die minder begaafd zijn? Of aan het feit dat ze voornamelijk leefde en werkte in een afgelegen kunstenaarskolonie in het veendorp Worpswede – al was ze geregeld in Parijs te vinden, op de vlucht voor de knellende banden van haar milieu. Gelukkig zijn inmiddels de nodige publicaties, musea en tentoonstellingen aan haar gewijd. Om dergelijke initiatieven en instituten hangt echter nog steeds de sfeer van een ‘goed bewaard geheim’ of een ‘late openbaring’, terwijl Modersohn-Becker gewoon tot de klassieke iconen van het expressionisme moet worden gerekend.

Tot hun recht

Wie Modersohn-Becker wil leren kennen, kan te rade gaan bij Rilke. Zijn typering van de kunstenaar – en van Modersohn-Becker in het bijzonder – als degene die de dingen en de mensen tot hun recht laat komen en die doordringt tot hun binnenste, zonder dat de raadselachtigheid ervan verdwijnt: deze typering past feilloos bij haar. Zij hoorde bij de generatie schilders die, aldus Rilke, de mens doet opgaan in het omgevende landschap waarmee zij of hij zo vreemd-vertrouwd verweven is. In haar werk vervagen dan ook de grenzen tussen portret- en landschapsschilderkunst. Portretten zijn landschappen en vice versa. Mensen zijn als bomen en bomen zijn levende gestalten. Modersohn-Becker deed, liefdevol en onthecht, gelijkelijk recht aan de mensen en de dingen in hun onderlinge samenhang. ‘Zonder nieuwsgierigheid of bezitsdrang was jouw schouwen’, zo beschrijft Rilke haar in zijn ‘Requiem’. Haar kunstenaarschap was vroomheid, toegewijde objectiviteit.

Wie Modersohn-Becker wil leren kennen en waarderen, kan zich daarvoor verder letterlijk of in gedachten verplaatsen naar het betoverende veenlandschap rond Worpswede, het landschap dat met zoveel passie werd geportretteerd door haar en haar kunstbroeders en dat in november op zijn mooist is.

Maar we leren haar uiteraard vooral en bij uitstek kennen door middel van haar eigen werk: de vele zelfportretten waarin zij zich prijsgaf en zichzelf beschouwde; de respectvol-onthullende portretten van anderen – en tenslotte haar landschappen, waarin de bomen zijn als mensen en de mensen als bomen, beide levend in een zelfde verband.

In Bremen bevindt zich sinds 1927 het Paula Modersohn-Becker Museum.

 

 

 

 

 

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Eric is te vinden op Twitter en zijn eigen weblog (ericcorsius.nl). Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

Als ‘Vriend van de Bezieling’ heb je een streepje voor. Je deelt mee in drie extra’s, exclusief voor de vrienden:

  • ontmoet je favoriete Bezielingmedewerker
  • ontvang gratis ons jaarboek
  • neem deel aan het tentoonstellingsbezoek.

Het lidmaatschap kost 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend draag je bij aan een stabiele basis voor de Bezieling en daarmee aan de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross