Steun ons

“Teilhard de Chardin heeft mij gevormd”

12 april 2017
3 minuten

In de rubriek ‘Mijn boek’ interviewt Cees Veltman iedere maand een hedendaagse zinzoeker over zijn of haar favoriete boek. Voor cultuursocioloog, onderzoeker en filosoof Gabriël van den Brink (auteur van onder meer ‘Eigentijds idealisme, een afrekening met het cynisme in Nederland’) is de beroemde Franse jezuïet en paleontoloog Teilhard de Chardin een held.  "Hij deed mij inzien dat alles wat we nu meemaken niet volkomen nieuw is. We zijn opgenomen in een zich ontwikkelend geheel.”

Door Cees Veltman

gabriel-van-den-brink“Teilhard de Chardin is als paleontoloog niet onomstreden. Sommige wetenschappers vinden dat hij bedrog heeft gepleegd in zijn jonge jaren. Het had te maken met de ‘Piltdown mens’ die later een vervalsing bleek te zijn. Andere wetenschappers lopen met hem weg vanwege zijn grote verdiensten voor de paleontologie, maar voor mij ligt zijn betekenis op een ander vlak. Ik ben in Brabant opgegroeid in een rooms-katholiek milieu van liberale snit. In de jaren zestig was er een streven naar kerkvernieuwing. Via een leraar biologie kwamen mijn ouders in contact met het werk van de Franse jezuïet Teilhard de Chardin. Zijn boek Het verschijnsel mens met zijn nieuwe visie op de mens en het geloof was toen een ‘hot’ onderwerp. Ik ben dat boek als jongen ook gaan lezen en daarna andere boeken van Teilhard. Als we op zondag naar de kerk moesten, zat ik daar onder de - saaie - preek in te lezen. Hij was de eerste auteur die mij de ogen opende voor een grootse visie op het menselijk bestaan, waarbij geloof, evolutie en wetenschap met elkaar verband hielden. Die visie heeft me geestelijk en intellectueel gevormd.

Marxist

Ik ging in Nijmegen filosofie studeren en werd daar al snel marxist, zoals veel studenten toen. De maatschappij moest veranderd worden en het kapitalisme afgeschaft. Dat marxisme was ook een soort vooruitgangsgeloof. We geloofden net als Teilhard in de vooruitgang van de mensheid. Alleen was dat niet op spiritualiteit maar op politiek en maatschappelijk conflict gericht. Hoewel ik inmiddels afscheid heb genomen van het marxisme, kreeg ik daardoor wel een scherp oog voor de harde kanten van het leven en van de politiek.

Bij Teilhard sprak me zijn evolutionaire denken aan: alles wat we nu meemaken, is niet volkomen nieuw maar heeft een voorgeschiedenis en die werkt tot in het heden door. We zijn als mensen deel van een stroom die veel langer en dieper is dan we vaak beseffen. We zijn opgenomen in een zich ontwikkelend geheel. Los van de vraag of de mens het hoogtepunt is van die evolutionaire ontwikkeling – daar kun je over twisten – is het duidelijk dat we niet op eigen benen staan. We zijn het product van een ingewikkeld proces dat boven ons uitreikt. Dat inzicht kun je wetenschappelijk noemen, maar het is wellicht ook een religieus besef.

Wetenschap en religie

Het tweede interessante punt is dat Teilhard de materie serieus heeft genomen - de natuur, het menselijk lichaam – zonder echter een scheiding aan te brengen met de geestelijke ontwikkeling van de mens. Alles wat met cultuur, religie en moraal te maken heeft, doet volledig mee. Dat is allemaal met elkaar verbonden. Als marxist denk je dat geld en economie de basis vormen, maar zonder cultuur en moraal is een menselijk bestaan onmogelijk.

Het derde punt wat me in Teilhards werk aanspreekt, is dat wetenschap en religie elkaar niet uitsluiten. Je hoeft als serieuze wetenschapper niet automatisch op voet van vijandschap met religie te staan. Het kan samengaan als je beide maar niet met elkaar vermengt. Er bestaan verbanden maar we weten nog niet goed welke dat zijn. We weten überhaupt heel weinig. Als vakwetenschapper moet je daarom bescheidenheid aan den dag leggen. Je moet de theorie van de oerknal niet verbinden met het Bijbelboek Genesis of met een ander religieus verhaal. Dan snap je niet waar het in beide gevallen eigenlijk om gaat.

Held

Teilhard is voor mij wel actueel, maar ik denk niet dat dit door veel anderen wordt gedeeld. In mijn jonge jaren vond ik hem ook een held omdat hij door de kerk in de ban werd gedaan. Hij vond de waarheid belangrijker dan de goedkeuring door kerk of paus. Aan de andere kant had hij veel te danken aan de kerk, in het bijzonder aan de orde waar hij deel van uitmaakte. Jezuïeten opereren vaak op een hoog intellectueel niveau en Teilhard heeft op veel plaatsen in de wereld wetenschappelijk werk mogen doen.

Nu ik gepensioneerd ben, heb ik een werkprogramma gemaakt voor de komende vijf jaar en daarin spelen evolutietheorieën opnieuw een grote rol. De biologische wetenschap heeft grote stappen voorwaarts gemaakt de afgelopen dertig jaar. De integratie van die nieuwe inzichten in filosofische en maatschappelijke beschouwingen laat echter nog op zich wachten. Je zou dus kunnen zeggen dat ik de komende jaren verder werk in het spoor dat Teilhard heeft uitgezet.”

mijnboekcoverteilharddechardin2-webPierre Teilhard de Chardin, Het verschijnsel mens, Het Spectrum, 272 blz., antiquarisch.

Cees Veltman

Lees meer

Cees Veltman (1948, Haarlem), was werkzaam bij het Noordhollands Dagblad, weekblad Hervormd Nederland en Volzin. Sinds 2017 medewerker van de Bezieling voor actuele interviews en de boekenrubriek Mijn boek. Hij ziet de unieke mogelijkheden van alle levensbeschouwingen en religies voor persoonlijke ontwikkeling tot volledig menszijn en voor de opbouw van een vrije, rechtvaardige en barmhartige (wereld)samenleving. Een non-raciale samenleving gebaseerd op gelijke kansen voor iedereen en op gelijke behandeling van iedereen. Motto: in dit leven, dat een komedie is, heeft iedereen een beter ik.

Reacties

  1. Pierre Teilhard de Chardin, Het verschijnsel mens
    Ik heb het boek tweemaal gelezen, in de jaren zestig, en later nog een keer rond het jaar 2000.
    Thans ben ik geïnteresseerd in het werk van Jean Charon en in de theorie van de kwantumfysica.
    Hoe precies is de relatie tussen al dit werk te duiden?
    Wie heeft daar recent over geschreven?

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

Als ‘Vriend van de Bezieling’ heb je een streepje voor. Je deelt mee in drie extra’s, exclusief voor de vrienden:

  • ontmoet je favoriete Bezielingmedewerker
  • ontvang gratis ons jaarboek
  • neem deel aan het tentoonstellingsbezoek.

Het lidmaatschap kost 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend draag je bij aan een stabiele basis voor de Bezieling en daarmee aan de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross