Steun ons

Hunkering naar troost

22 november 2013
3 minuten
Zelfportret van James Ensor (1860-1949) te midden van een gemaskerde menigte.
Zelfportret van James Ensor (1860-1949) te midden van een gemaskerde menigte.

'Selfies' zijn als positioneringen van jezelf op de markt van de sociale media. Ze zijn ook te vergelijken met de klassieke zelfportretten in de literatuur en de schilderkunst. Maar bovenal zijn het misschien wel hunkeringen naar troost. Moedige getuigenissen van de eigen afhankelijkheid: 'Zie mij aan' - en daarom bloedserieus te nemen.

Door Eric Corsius

Het Britse woord van het jaar is ‘selfie’. Dit liefkozende woord duidt de foto aan, die mensen van zichzelf maken met behulp van hun mobieltje, om die foto vervolgens te verspreiden via de social media. Veelal portretteert men zichzelf in het gezelschap van een geliefde of een beroemdheid. Bekend is de ‘selfie’ die enkele jongeren afgelopen zomer maakten van zichzelf samen met paus Franciscus.

Het digitale en geïmproviseerde zelfportretje, waarop de gezichtstrekken door het ondermaatse groothoeklensje op karikaturale wijze worden vertekend, is niet bedoeld als een duurzaam portret op de schoorsteenmantel van moederlief. Het is een vluchtig statement en een manier om zichzelf te stileren. De ‘selfie’ wordt vaak gebruikt als een profielfoto op de social media. Dan geeft het portretje de toonsoort aan, waarin de boodschappen in de ‘twitter-timeline’ of de ‘facebook-status’ staan.

Er zijn inmiddels verschillende van die ‘toonsoorten’ ontwikkeld. Je fotografeert jezelf bijvoorbeeld terwijl je fronsend tegen de zon inkijkt. Daarmee zeg je: ‘Ik ben zwaar op de hand, maar ook een beetje een ziener. Je kunt maar beter serieus nemen wat ik zeg en daarover nadenken.’ Of je laat jezelf zien terwijl je een mal gezicht trekt. Daarmee vraag je de lezer om datgene wat je zegt met een korreltje zout te lezen. Verfijnde zielen fotograferen hun schaduw en gebruiken die als profielfoto. Ze lijken te willen zeggen: ‘Ach, wie ben ik. Kijk maar wat je doet met mijn vluchtige kreten. Misschien wordt het ooit tot de grote poëzie gerekend, misschien niet.’

Klassiek zelfportret
De ‘selfie’ is de democratisering van het klassieke zelfportret in de kunst. Schilders en tekenaars, maar ook schrijvers en toondichters, verkiezen zichzelf graag uit tot object van hun kunst. Enerzijds hebben ze daarmee controle over hun model. Anderzijds hebben ze controle over het beeld dat anderen van hun krijgen. Ze kunnen immers hun eigen lichtval kiezen. Dat is soms letterlijk het geval, zoals bij Rembrandt. Dat zichzelf ‘uitlichten’ gebeurt echter ook figuurlijk. De kunstenaar plaatst zichzelf voor een bepaalde achtergrond, met zorgvuldig uitgekozen kleren, attributen of gezelschap. Hij of zij wordt daarmee onderdeel van een verhaal.

Bij uitstek in geschreven zelfportretten – zoals memoires of autobiografische romans – kan iemand zichzelf in een gewenst daglicht plaatsen. Zo legde Augustinus in zijn Belijdenissen – voor zichzelf, voor het nageslacht maar vooral voor God – zijn ziel en zaligheid bloot. Hij deed dat met accenten die hij zelf koos. Het boek is een klassiek geworden flirt met de Lezer – met als oogmerk erkenning, acceptatie en erbarmen. Ook geschilderde portretten kunnen echter worden ingezet op deze manier. Sommige kunstenaars schrikken er bijvoorbeeld niet voor terug om zichzelf als held af te beelden – of juist als een lijdende Messias.

Kijk mij eens
Iemand die de speelruimte van het zelfportret volop benutte was James Ensor (1860-1949). Hij portretteerde zichzelf bijvoorbeeld eens als een zeventiende-eeuwse schilder te midden van een gemaskerde menigte. Daarmee zei hij niets anders dan veel hedendaagse ‘selfies’: ‘Kijk mij eens authentiek en mezelf zijn!’

ensor annunciatieSpeels en aandoenlijk is een zelfportret, dat een parodie is op een annunciatie van Fra Angelico. Hierop neemt hij de plaats in, die in de klassieke annunciaties wordt ingenomen door Maria, terwijl de plaats van de aartsengel Gabriel wordt ingenomen door de Moeder Gods zelf. Doordat Ensor zichzelf neerzet als portrettist van Onze Lieve Vrouw, lijkt hij zich bovendien te identificeren met de evangelist Lucas, die volgens de legende deze hoge positie had.

Het schilderij is een zelfportret vol aandoenlijke zelfoverschatting. Ensor plaatst zichzelf op een voetstuk. Tegelijk neemt hij echter een nederige, ontvangende en luisterende houding in. De titel van het schilderij – ‘De vertroostende maagd’ – onderstreept waarom het Ensor te doen is: hij hunkert naar troost. Dit werk van Ensor is een moedig getuigenis van afhankelijkheid en – om dat modewoord maar eens te gebruiken – kwetsbaarheid. In die zin lijkt het op al die twitter- en facebookprofielen, die een schreeuw om aandacht zijn – en die we daarom bloedserieus moeten nemen.

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Eric is te vinden op Twitter en zijn eigen weblog (ericcorsius.nl). Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Eerste week Advent 2022

Treurt

Treurt met de hemelen
Treur  alle mensen van goede wil
Treur en blaas op de midwinterhoorn

Treur om wie neerschieten zonder aanzien
Treur om wie kinderen, moeders, hoogbejaarden neerknallen
Treur om wie alle oorlogsrechten verpletteren
Treur om wie flats en scholen en ziekenhuizen niet ontzien
Treur om wie dorpen en steden verwoesten
Treur om alle verlies van menselijkheid

Treur  en blaas met heel je ademkracht omdat je de hoop niet opgeeft
Treur omdat je in vrede blijft geloven
Treur uit liefde voor alle kwetsbare onschuldige mensen
Treur zonder voorkeur
God houdt van iedere  mens die licht en liefde wil zijn

Treurt nu zoveel mensen op de vlucht moeten
Treurt om wie veilige herbergen in brand steken
Treurt zolang er getreurd moet worden
Zalig de treurenden die het goede voor ogen houden
Zalig de treurenden die gericht zijn op de Algoede


Marinus van den Berg
EERSTE ZONDAG VAN ADVENT
27 november 2022

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

De vriendenkring is in het leven geroepen om de basis van de Bezieling te verstevigen. De vrienden dragen in belangrijke mate bij aan de ontwikkeling en financiële stabiliteit van het platform.

Het lidmaatschap bedraagt 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend maak je de Bezieling mee mogelijk en daarmee de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross