Steun ons

De mens is niet gedoemd om verloren te lopen

10 januari 2018
3 minuten

Tobias in de haven, door Franz Radziwill (1950), olieverf.

Tobias wordt door zijn vader Tobit op reis gestuurd naar een ver land. Zonder het te beseffen krijgt hij hulp van een engel, die hem door de nodige moeilijkheden heen loodst. Dit sprookjesachtige bijbelverhaal inspireerde menig kunstenaar. De niet onomstreden Duitse schilder Franz Radziwill plaatst Tobias in een hypermodern decor en roept beelden op van ontheemding én vertrouwen. 

Door Eric Corsius

Een van de meest kleurrijke bijbelboeken is Tobit. Jammer genoeg heeft het echter een soort tweederangsstatus. Het hoort niet tot de kern van de bijbel of de eigenlijke canon. In de katholieke edities heeft Tobit bij de canonvorming echter nog net een bescheiden plaatsje veroverd. In protestantse kringen is het onbekend – of hooguit geliefd als guilty pleasure voor ruim denkenden.  Dit alles doet niets af aan de schoonheid van het verhaal, dat helemaal de sfeer van de diaspora en het post-ballingschapstijdperk ademt. Zo komt er een hond in voor als symbool van rotsvaste trouw – iets wat in oudere lagen van de bijbel, waar honden onrein zijn, ondenkbaar zou zijn. Verder is het geschreven als een spannend jongensboek. Laten we ons geheugen even opfrissen…

Op reis

De jonge Tobias wordt door zijn vader Tobit op reis gestuurd, om in een ver land geld te gaan ophalen, dat daar bij een vertrouweling in bewaring is gegeven als een appeltje voor de dorst. De tocht die Tobias moet afleggen is voor die tijd een wereldreis en stelt hem bloot aan een vreemde cultuur. Zonder het te weten wordt hij, in de gestalte van een ingehuurde reisgenoot en lijfwacht, vergezeld door een engel. Dankzij diens hulp is Tobias in staat zijn doel te bereiken en terloops nog enkele mensen uit de penarie te helpen, onder andere door demonen te verdrijven. Na zijn omzwervingen keert Tobias terug, om ook nog eens zijn vader van blindheid te genezen met een vis, die hij met de hulp van de engel heeft gevangen. Eind goed, al goed.

Kapstok

Het verhaal was een dankbare kapstok voor kunstenaars van alle tijden. In 1950 waagde de Noord-Duitse schilder Franz Radziwill (1895-1983) zich aan een weergave van het verhaal. Radziwill was en is omstreden, omdat hij zich inliet met de machthebbers van het Derde Rijk - al kon zijn werk de toets der ‘kritiek’ niet doorstaan en werd het als ‘entartet’ bestempeld. Inderdaad paste zijn aanvankelijk expressionistische en later magisch-realistische stijl niet in de kaders van het nationaalsocialisme, dat van kunstenaars een eendimensionale verheerlijking van Duits bloed en Duitse bodem eiste. Wat wel bij het fascisme in de smaak viel, was het feit dat Radziwill zijn fascinatie voor oorlogstuig niet onder stoelen of banken stak, zoals ook na 1945 nog te zien is op zijn Tobiasschilderij. Overigens is dit werk ook in esthetisch opzicht omstreden, omdat de schilder opzichtig leentjebuur speelt bij Jeroen Bosch en bij magisch realisten van zijn eigen tijd, zoals Salvador Dali.

Niettemin is het werk intrigerend. Ondubbelzinnig is het jongetje in lokale klederdracht de kleine Tobias, die de wereld is ingestuurd met een boodschap. Ook de hemelse boodschappers zijn onmiskenbaar aanwezig. De kunstenaar weet de wereldreis en de cultuurshock, die de jonge Jood Tobias beleeft, goed te vangen in één beeld. Hij plaatst het jongetje met zijn provinciaalse kledij midden in het hypermoderne decor van een overslaghaven met treinen, koopvaardij- en marineschepen en een enkel vliegtuig. Tobias maakt een wat verloren en verdwaalde indruk. Zijn klederdracht verleent hem een ouderwetse en beperkte identiteit, die niet lijkt opgewassen tegen de imponerende atmosfeer van de haven, het knooppunt in een internationaal netwerk van druk en razendsnel bereden en bevaren routes. Ook het heelal komt op de mens af, in  de vorm van uitvergrote hemellichamen. Toch maakt Tobias tegelijk een zelfverzekerde indruk. Hij lijkt te vertrouwen op zijn engel en op de wonderbaarlijke vissen die hij bij zich heeft. Niemand kan hem iets maken.

Vertrouwen

Het is alsof Radziwill, met al zijn bewondering voor het moderne, wil wijzen op de ontheemdheid van de mens in de wereld van zijn tijd. De mens draagt soms nog te veel sporen van zijn herkomst en van het verleden, om thuis te raken en de weg te vinden in een wereld en een kosmos die om hem heen tollen en razen. Tegelijk lijkt de kunstenaar op te roepen tot een zekere onbekommerdheid en tot vertrouwen. De mens is niet gedoemd om verloren te lopen, als hij zich toevertrouwt aan de goede machten die hem omgeven. Dan is hij voor de duvel niet bang. Ook niet als die duvel de moderne wereld is.

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Eric is te vinden op Twitter en zijn eigen weblog (ericcorsius.nl). Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

Als ‘Vriend van de Bezieling’ heb je een streepje voor. Je deelt mee in drie extra’s, exclusief voor de vrienden:

  • ontmoet je favoriete Bezielingmedewerker
  • ontvang gratis ons jaarboek
  • neem deel aan het tentoonstellingsbezoek.

Het lidmaatschap kost 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend draag je bij aan een stabiele basis voor de Bezieling en daarmee aan de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross