Steun ons

De kunst van het lijden bij het lijden van de kunst

2 februari 2022
3 minuten
Dichter Thomas Chatterton (door Henry Wallis)
Dichter Thomas Chatterton (door Henry Wallis)

Er bestaat een innige band tussen kunst en lijden, betoogt Eric Corsius. De coronacrisis vergrootte dat nog eens uit. Over verliezers, pechvogels, vechters en drama-queens.

Door Eric Corsius

De kunst lijdt. Is het niet onder bezuinigingen op of gedwongen fusies van culturele instellingen, dan is het wel onder de coronamaatregelen. Kunstenaars en vooral podiumkunstenaars zijn altijd de pineut. De kunst is echter ook een bevoorrechte pineut. Als kunstenaars ergens goed in zijn, dan is het wel in het uiting geven aan hun lijden. Kunstenaars zijn geboren voor het dramatiseren. Dat heeft velen van hen de afgelopen twee jaar in staat gesteld, om op een mediagenieke manier aandacht te vragen voor hun knelsituatie. De kunst lijdt - en dat zullen we weten.

Het eenzame genie

Er bestaat een innige band tussen kunst en lijden. Vooral sinds de negentiende eeuw, de tijd van de romantiek en de uitvinding van het eenzame genie, vormen ze een congeniale tweeling. De kunstenaar leeft, dankzij zijn ragfijne zintuig voor het hogere, op eenzame hoogten, onbegrepen en versmaad. Vroeg of laat is lijden zijn deel. Kunst doet pijn. Andersom is het lijden een rijke voedingsbodem voor de kunst, ja een noodzakelijke voorwaarde, lijkt het wel. Alleen wie lijdt - aan de wereld, de liefde, zichzelf – kan briljante werken scheppen. Dit beeld van de kunstenaar als Lijdende Dienaar Gods is op een tegelijk inlevende en ironische manier verwoord in Thomas Manns roman Doktor Faustus (1947).

Deze opvatting heeft tot nogal wat misverstanden en vooroordelen geleid. Veel kunstwerken zijn ten onrechte versmaad, omdat ze niet door het vuur van beproevingen zijn gegaan. Ze zijn vaak afgedaan als al te lichtvoetig en oppervlakkig. Een ander fataal misverstand is de romantisering van depressiviteit. Omdat veel kunstenaars neigden tot depressiviteit heeft de opvatting postgevat, dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen depressiviteit en genialiteit. In depressieve fases zijn kunstenaars echter niet productief. Depressies verlammen de creativiteit en leiden niet tot schoonheid, maar alleen maar tot ellende. Dat is bij kunstenaars niet anders dan bij gewone stervelingen.

Wat wel klopt, is dat kunst vaak een manier is om staande te blijven in extreme situaties. In gevangenissen, in wurgende familierelaties, aan het front etc. zijn daardoor soms prachtige kunstwerken ontstaan – echter niet dankzij, maar ondanks de gruwelijke context waarin ze zijn ontstaan. Ze zijn dan een teken van veerkracht of een krachtbron voor uithoudingsvermogen. Dat dit niet iedereen is gegeven, is natuurlijk ook een realiteit. Ook de zogenaamde ‘resiliëntie’ mag niet worden verheerlijkt, laat staan worden verheven tot deugd.

Pechvogels en geluksvogels

In de coronacrisis waren twee tendensen zichtbaar. Aan de ene kant waren er podiumkunstenaars, die met de rug tegen de muur stonden. Leden van ensembles verloren her en der hun bron van bestaan. Jonge beeldende kunstenaars konden niet exposeren en verkopen. Aan de andere kant waren er – om maar wat te noemen - musici die zo vindingrijk waren (en daarbij ook het nodige geluk hadden!), om een tijdelijk alternatief te vinden voor uitgevallen concerten: online of in de buitenlucht bijvoorbeeld. Aan de ene kant hingen musea en theaters een bordje met ‘gesloten’ aan de voordeur. Aan de andere kant waren er creatieve instellingen, die de moed erin hielden en Plannen B bedachten en uitvoerden, met veel bloed, zweet en tranen en met wisselend succes.

Er waren en zijn verliezers en pechvogels. Er waren en zijn vechters en geluksvogels. Beide groepen verdienen respect. Des te  bitterder is het, als juist diegenen hun leed  breed uitmeten, die nauwelijks iets  merken van de crisis, zoals artiesten en acteurs die zich in de massamedia stevig hebben gevestigd. Terecht riepen hun soms larmoyante acties irritaties op. Een succesvol tv-acteur die zich beklaagt is gewoon een drama-queen.

Berooiden der aarde

Kunst heeft een innige band met lijden, zei ik hierboven. Op één uitingsvorm hiervan ben ik nog  niet ingegaan. Kunst is altijd ook een manier, om de aandacht te vestigen op en woorden te geven aan het lijden van de berooiden der aarde. Kunst is ook een middel, om empathie en compassie te wekken en om krachten te mobiliseren om de wereld te verbeteren. De kunstenaar is geen eenzame martelaar maar neemt ook het lijden van anderen op zich en geeft daaraan een stem. Corona doet ook en vooral een beroep op die kant van schrijvers, acteurs en musici. Want wie echt de pineut zijn, zijn immers al diegenen die leven in  precaire omstandigheden en die de volle laag van de pandemie hebben moeten verduren. Zij verdienen een podium.

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Eric is te vinden op Twitter en zijn eigen weblog (ericcorsius.nl). Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Overdenkingen René Grotenhuis gebundeld

December vorig jaar overleed René Grotenhuis, hoofdredacteur van de Bezieling. Zijn overdenkingen over leven en sterfelijkheid, die hij voorafgaand aan een ingrijpende operatie  schreef,  zijn nu gebundeld: Woorden op de drempel. De bundel is te bestellen bij uitgeverij Adveniat. De opbrengst komt ten goede aan de Bezieling. (Lees meer)

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Vrienden van de bezieling

Als ‘Vriend van de Bezieling’ heb je een streepje voor. Je deelt mee in drie extra’s, exclusief voor de vrienden:

  • ontmoet je favoriete Bezielingmedewerker
  • ontvang gratis ons jaarboek
  • neem deel aan het tentoonstellingsbezoek.

Het lidmaatschap kost 60 euro per jaar (méér mag) en kan op ieder moment ingaan. Als Vriend draag je bij aan een stabiele basis voor de Bezieling en daarmee aan de ontmoeting van hedendaags leven en christelijke spiritualiteit.

Volg de bezieling

Aanmelding nieuwsbrief

cross