Steun ons

Beelden van Stephan Balkenhol provoceren door hun zwijgzaamheid

9 december 2020
3 minuten

Menselijke gestalten, gesneden uit grof hout, heel gewoon en toch vervreemdend. Deze beelden zijn het handelsmerk geworden van de Duitse beeldhouwer Stephan Balkenhol. De kunstenaar laat de toeschouwer onthand achter in een verwarrend grensgebied tussen het bekende en het vreemde. Dat maakt hem geliefd bij religieuze opdrachtgevers.

Door Eric Corsius

Ze staan soms als monumenten in de openbare ruimte, soms als kunstwerken in een museum: de sculpturen van Stephan Balkenhol (Fritzlar, 1957). Ze zijn aan de ene kant vaak feesten van herkenning, aan de andere kant zijn ze ook verwarrend en desoriënterend.

De herkenning heeft op de eerste plaats te maken met de unieke stijl en werkwijze van Balkenhol. Vrijwel al zijn werken zijn op een rafelige manier uit hout gesneden, veelkleurig beschilderd en onverbloemd figuratief. Dat geeft ze iets kinderlijks en volks, ondanks alle verfijndheid. De meeste figuren staan kaarsrecht poserend voor ons. Vaak keren dezelfde personages terug, met als hoofdrolspeler een doorsnee witte, volwassen man met een keurig kapsel, een zwarte broek en een wit overhemd. Hoewel ze niet representatief zijn voor onze veelkleurige bevolking, zijn deze figuren in zekere zin de archetypes van de ‘gewone’ man of vrouw in onze westerse samenleving. De beelden van Balkenhol lijken op de vele voorbijgangers in ons dagelijks leven.

Sfinxen

De verwarring slaat vaak toe bij nader toezien – zoals zo vaak bij goede kunst. Hoe ‘gewoon’ de figuren ook zijn: ze hebben ook een vervreemdend karakter. Ze lijken afwezig, afstandelijk en ongeïnteresseerd de wereld in te kijken, met de gelaatsuitdrukking van een fantoomtekening. Dit verleent hun iets spookachtigs en onwerkelijks. Alleen al in hun verschijningsvorm lijken ze ons raadsels voor te houden. Het zijn sfinxen.

Tegen die achtergrond is het dan ook niet zo vreemd, dat Balkenhol soms ook surrealistische dubbelwezens creëert, waarin menselijke en dierlijke kenmerken zijn gecombineerd: menselijke gestalten met dierenhoofden of andersom. Ook verwerkt hij af en toe motieven uit de antieke kunst, de renaissance en de traditie van Rodin: de ‘gewone’ man doet zich dan voor als een mythische held of ontpopt zich als De Denker. De vluchtige voorbijganger krijgt een tijdloos en mysterieus aura. Dat ze desondanks niet uit steen zijn gehouwen, maar uit grof hout zijn gesneden, maakt de aanblik extra ontregelend.

De menselijke gestalten van Balkenhol zijn stuk voor stuk een Ecce Homo, maar dan in de paradoxale vorm van een understatement. Ze provoceren niet door kwetsbaarheid, maar door zwijgzaamheid. We staan niet oog en oog met een confronterend en beschuldigend menselijk gelaat, maar met ontwijkende, op het oneindige gerichte of naar binnen gekeerde ogen. De figuren hebben ons niet iets te zeggen en drukken niets uit, maar ze laten het aan ons over, om te gissen naar een betekenis, als die er al is. Stille wateren hoeven geen diepe gronden te hebben, maar we kunnen er wel gebiologeerd naar kijken. “Het is niet mijn taak, om het geheim te onthullen”, aldus de kunstenaar zelf.

Religieuze opdrachtgevers

Dat Balkenhol ons onthand achterlaat in een verwarrend overgangsgebied tussen het bekende en het vreemde, maakt hem ook geliefd bij religieuze opdrachtgevers die niet terugschrikken voor een zachte provocatie. Het leidde in 2012 tot een ironische aanvaring tussen enerzijds de katholieke kerk in het Duitse Kassel en anderzijds de organisatie van de Documenta, de eerbiedwaardige, iedere vijf jaar in Kassel plaatsvindende tentoonstelling van hedendaagse kunst. Uitgerekend dit instituut, dat garant staat voor grensverlegging in de kunst, was gepikeerd door het (misschien ook niet echt tactische) kerkelijke initiatief van een schaduwtentoonstelling, waarin ook Balkenhol een rol speelde. "Zo weten de mensen niet waar ze aan toe zijn", luidde het bezwaar.

En inderdaad: bij Balkenhol weet je niet, waar je aan toe bent. Dat is nu eenmaal zo bij goede kunst.

 

Eric Corsius

Lees meer

Eric Corsius (1964) is theoloog en werkzaam voor religieuzen in Nederland en ommelanden. Eric woont in het cultureel en landschappelijk rijk bedeelde Roergebied. Hij is lid van diverse linkse kerken, maar bezondigt zich soms aan politiek-incorrecte ketterijen. Hij vindt van alles en ontdekt altijd nog meer. Voor de Bezieling verzorgt hij een cultuurrubriek.

Reacties

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Verder lezen

Meer van 

Over de Bezieling

De Bezieling is een gratis online kwaliteitsmagazine voor mensen die op zoek zijn naar inspiratie, bemoediging en ankerpunten in het leven en daarbij nieuwsgierig zijn naar wat de christelijke traditie te bieden heeft.

Aanmelding nieuwsbrief

Ja, ik wil op de hoogte blijven van nieuwe artikelen op de Bezieling!

Boekenladder

Van Kribbe tot Kerststal. Franciscus van Assisi en de eerst levende kerststal Adveniat, 168 blz., € 9,99 (of € 4,- vanaf 100 exemplaren)
Nikolaas Sintobin Hoe oude wijsheid jouw leven in bloei zet KokBoekencentrum/Lannoo, 2023, 173 blz., € 20,-.
Marinus van den Berg Spreken en luisteren met je hart Ark Media, 2023, 130 blz., € 17,99.
Lammert de Hoop (red.) Reis naar de stilte Adveniat, 112 blz., € 19,95
Paus Franciscus Encycliek van paus Franciscus over broederschap en sociale vriendschap. Adveniat, € 15,-.

Direct Doneren

cross